Máy đo bán trên mạng: đọc thông số và nhận ra máy vô dụng

Ba bài trước nói từ trường trái đất và la bàn, sóng điện từ trong nhà, và chuyện máy dò bán kèm dịch vụ. Bài này nói rộng hơn: cách đánh giá bất kỳ thiết bị đo nào được rao bán.

Vấn đề chung của cả nhóm này: một cái máy có kim nhảy, có đèn nháy và có số hiện lên thì trông rất thuyết phục — kể cả khi con số đó không có nghĩa gì.

Bốn câu hỏi trước khi mua

1. Nó đo đại lượng gì — gọi tên cụ thể được không, và đơn vị là gì.
2. Dải đo và độ chính xác là bao nhiêu: một máy không ghi sai số thì con số nó đưa ra không dùng để so sánh được.
3. Hiệu chuẩn thế nào, và bao lâu phải hiệu chuẩn lại.
4. Có tiêu chuẩn nào để so kết quả không: đo ra một con số mà không biết ngưỡng nào là bình thường thì con số đó chẳng nói lên gì.

Người bán nghiêm túc trả lời được bốn câu này. Người không trả lời được thường chuyển sang nói về cảm nhận — và đó là câu trả lời.

Dấu hiệu máy vô dụng

• Không ghi đơn vị, chỉ có vạch màu xanh đỏ hoặc mức thấp cao.
• Đo được quá nhiều thứ khác nhau bằng một đầu dò duy nhất.
• Không có tài liệu kỹ thuật, chỉ có lời giới thiệu và ảnh.
• Kết quả đổi theo cách cầm hoặc theo người cầm.
• Bán kèm dịch vụ xử lý ngay khi máy báo có vấn đề — đây là dấu hiệu rõ nhất.
• Không hiệu chuẩn được và cũng không nói gì về sai số.

Ba phép thử tự làm

1. Đo lại nhiều lần cùng một chỗ: kết quả phải gần giống nhau. Nhảy loạn nghĩa là không tin được.
2. Đo mù: nhờ người khác đưa máy tới chỗ mà mình không biết là chỗ nào, rồi xem kết quả có khớp với dự đoán không.
3. Đo chỗ đối chứng: một chỗ mà mình biết chắc là bình thường. Máy báo bất thường ở đó thì máy có vấn đề, không phải chỗ đó có vấn đề.

Ba phép này không cần kiến thức chuyên môn, chỉ cần kiên nhẫn — và chúng loại được phần lớn thiết bị vô dụng.

Máy tốt vẫn có thể cho số vô nghĩa

• Đo sai vị trí: đo cách nguồn một mét và hai mét cho hai kết quả rất khác.
• Đo sai thời điểm: nhiều đại lượng thay đổi theo giờ trong ngày và theo mùa.
• Không biết ngưỡng tham chiếu thì con số chỉ là con số.
• Nhiễu từ chính người đo: cơ thể, điện thoại, đồ kim loại đang đeo.
• Một lần đo không nói lên gì — cần nhiều lần ở nhiều thời điểm.

Ứng dụng đo trên điện thoại

• Có loại dùng được ở mức tham khảo: đo độ ồn, đo ánh sáng, la bàn — vì điện thoại có cảm biến thật cho mấy thứ đó.
• Nhưng sai số lớn và phụ thuộc vào máy, vào vỏ ốp, vào vị trí cảm biến.
• Có loại không dựa trên cảm biến nào cả — điện thoại không có phần cứng để đo thứ nó tuyên bố đo. Loại này chỉ là hoạt hình.
• Cách kiểm nhanh: hỏi điện thoại có cảm biến nào cho đại lượng đó không; không có thì con số là bịa.
• Dùng để so tương đối thì được: chỗ này ồn hơn chỗ kia — nhưng đừng dùng con số tuyệt đối để kết luận.

Khi nào nên thuê đo chuyên nghiệp

• Khi kết quả dẫn tới quyết định tốn kém: sửa nhà, chuyển nhà, bỏ thiết bị.
• Khi có vấn đề sức khoẻ trong nhà mà mình nghi do môi trường — nhưng hỏi bác sĩ trước, vì triệu chứng thuộc về y tế.
• Khi cần con số có giá trị với bên thứ ba: bảo hiểm, tranh chấp, cơ quan quản lý.
• Chọn đơn vị có chứng nhận và có báo cáo, và hỏi họ dùng tiêu chuẩn nào để so.
• Đơn vị đo không nên là đơn vị bán giải pháp — hỏi thẳng điều này trước khi thuê.

Mấy thứ đo bằng giác quan còn tốt hơn

• Ẩm: sờ tường, nhìn vệt ố, ngửi mùi mốc — nhanh và đủ để biết có vấn đề.
• Thông gió: vào nhà sau khi đi vắng và ngửi.
• Ánh sáng: thử đọc chữ nhỏ, nhìn bóng đổ.
• Tiếng ồn: đứng im một phút và nghe.
• Mấy phép này miễn phí, và với nhà ở thì chúng dẫn tới hành động đúng trong phần lớn trường hợp.

Một thiết bị đo tốt là một công cụ tốt. Nhưng con số chỉ có nghĩa khi biết nó đo gì, sai bao nhiêu, và so với ngưỡng nào — thiếu một trong ba thì cái máy chỉ đang cho ta một cảm giác chắc chắn mà thôi.

Câu hỏi thường gặp