Ánh sáng ban đêm cho người lớn tuổi: đèn lối đi, đèn cảm biến và độ chói
Các bài trước trong mục này nói nhiều về ánh sáng ban ngày: hướng nắng, nhịp sinh học, ánh sáng để đọc. Bài này nói về lúc trời đã tối và mọi người đã ngủ: ánh sáng ban đêm, nhất là cho người lớn tuổi trong nhà.
Phong thuỷ dặn phòng ngủ cần “âm”, tối và tĩnh. Điều đó đúng cho giấc ngủ. Nhưng giữa giường và nhà vệ sinh có một quãng đường mà người lớn tuổi đi một hai lần mỗi đêm, và quãng đường đó cần một chút “dương”. Cân bằng giữa hai thứ đó là chuyện của độ sáng, màu ánh sáng và vị trí đèn.
Mắt người lớn tuổi khác thế nào
- Cần nhiều ánh sáng hơn để thấy rõ cùng một thứ. Đồng tử nhỏ hơn và thuỷ tinh thể kém trong hơn theo tuổi, nên ít ánh sáng tới võng mạc hơn.
- Thích nghi với bóng tối chậm hơn: từ phòng sáng bước vào hành lang tối, mắt cần lâu hơn mới thấy được.
- Nhạy chói hơn: ánh sáng mạnh chiếu thẳng vào mắt làm loá, nhìn không rõ, nhất là khi có đục thuỷ tinh thể.
- Phân biệt độ tương phản kém hơn: bậc thềm cùng màu sàn, mép thảm, ngưỡng cửa khó nhận ra.
Hai đặc điểm đầu đòi hỏi nhiều ánh sáng hơn, đặc điểm thứ ba đòi hỏi ánh sáng không chói. Lời giải là ánh sáng thấp, dịu, liên tục dọc đường đi.
Đèn thấp chiếu xuống sàn, không chiếu vào mắt
Đèn ngủ cắm ổ ở chân tường, dải đèn dưới gầm giường, đèn âm tường thấp dọc hành lang chiếu xuống sàn là cách làm tốt nhất. Chúng soi rõ mặt sàn, mép thảm, ngưỡng cửa, mà không chiếu vào mắt người đang đi. Bật đèn trần sáng choang lúc nửa đêm vừa làm loá vừa làm tỉnh hẳn, khó ngủ lại.
Màu ánh sáng ban đêm
Ánh sáng giàu thành phần xanh (đèn trắng lạnh) có tác động mạnh hơn tới nhịp sinh học, làm cơ thể “tưởng” là ban ngày. Ban đêm nên dùng ánh sáng ấm (vàng, hổ phách) và độ sáng thấp cho đèn lối đi. Đủ để thấy đường, không đủ để đánh thức hẳn.
Đèn cảm biến chuyển động
- Tự bật khi có người bước xuống giường hoặc đi vào hành lang, không phải mò công tắc trong tối.
- Chọn loại có độ trễ tắt đủ dài để đi tới nhà vệ sinh và quay lại; tắt giữa đường là nguy hiểm.
- Đặt cảm biến sao cho bắt được người ngay khi vừa ngồi dậy, không phải đi vài bước trong tối rồi đèn mới bật.
- Loại dùng pin thì thay pin định kỳ; đèn hết pin đúng lúc cần là chuyện hay gặp.
🔴 Lối đi từ giường tới nhà vệ sinh: không đồ vướng, không đoạn tối
Đây là phần quan trọng nhất của bài. Nhiều cú ngã của người lớn tuổi xảy ra ban đêm, trên đúng quãng đường từ giường tới nhà vệ sinh, khi vừa ngủ dậy còn chưa tỉnh, có khi chóng mặt do đứng dậy nhanh.
- Đi thử quãng đường đó vào ban đêm với đèn ngủ đang dùng. Có đoạn nào tối? Có bước nào phải mò?
- Dọn sạch vật vướng: dây điện, dép, thảm nhỏ mép quăn, ghế đôn, đồ chơi trẻ con.
- Ánh sáng liên tục, không có đoạn tối giữa hai vùng sáng.
- Công tắc đèn nhà vệ sinh có đèn báo phát sáng để thấy trong tối, hoặc dùng đèn cảm biến.
- Thanh vịn ở chỗ đứng dậy từ giường và trong nhà vệ sinh.
Ngoài ra, người lớn tuổi nên được nhắc ngồi dậy từ từ, ngồi ở mép giường một chút trước khi đứng. Đó không phải chuyện ánh sáng, nhưng đi cùng với nó.
Cầu thang ban đêm
Nếu người lớn tuổi ngủ ở tầng trên và phải đi cầu thang ban đêm, đó là chỗ rủi ro nhất trong nhà. Đèn hắt chân bậc ở mỗi bậc hoặc mỗi vài bậc, sáng cả bậc đầu lẫn bậc cuối, tay vịn liền mạch. Tốt nhất là bố trí phòng ngủ người lớn tuổi cùng tầng với nhà vệ sinh, không phải đi cầu thang ban đêm.
Độ tương phản giúp mắt thay cho ánh sáng
Khi không tăng được ánh sáng, tăng độ tương phản. Mép bậc thềm, ngưỡng cửa sơn màu khác sàn; công tắc màu khác tường; bồn cầu, tay vịn màu khác nền gạch. Mắt kém vẫn nhận ra cạnh của vật nhờ màu khác nhau, ngay cả trong ánh sáng yếu.
Khi mất điện ban đêm
Mất điện giữa đêm là lúc mọi thứ trên đây cùng tắt một lượt. Người lớn tuổi đang đi giữa hành lang bỗng chìm vào bóng tối hoàn toàn. Có vài cách đơn giản: đèn ngủ loại có pin dự phòng tự sáng khi mất điện, một chiếc đèn pin đặt cố định ở đầu giường ở chỗ tay với tới mà không cần nhìn, điện thoại để gần. Tránh dùng nến cho người lớn tuổi đi lại ban đêm: nến cầm tay, đặt cạnh giường, cạnh rèm là nguy cơ cháy. Dạy người lớn tuổi đứng yên tại chỗ khi đèn tắt đột ngột, đợi mắt quen hoặc đợi người tới, thay vì cố mò tiếp.
Còn chuyện “phòng ngủ phải tối”
Phòng ngủ tối giúp ngủ sâu, và điều đó vẫn đúng. Đèn lối đi thấp, ấm, chiếu xuống sàn ở góc xa đầu giường không ảnh hưởng đáng kể tới giấc ngủ nhưng giúp an toàn rất nhiều. Nếu người ngủ cùng phòng thấy khó chịu, đèn cảm biến chỉ sáng khi có người đi là lời giải dung hoà.
Nói gọn lại
Mắt người lớn tuổi cần nhiều ánh sáng hơn nhưng nhạy chói hơn, và thích nghi với bóng tối chậm hơn. Ánh sáng ban đêm tốt nhất là thấp, ấm, chiếu xuống sàn, liên tục từ giường tới nhà vệ sinh, bật tự động bằng cảm biến. Đi thử quãng đường đó một đêm là cách nhanh nhất để biết nhà mình cần thêm gì.